आजको डिजिटल युगमा सामाजिक सञ्जाल (Social Media) हाम्रो दैनिकीको अभिन्न हिस्सा भइसकेको छ। फेसबुक, ट्विटर,इन्स्टाग्राम, र टिकटक जस्ता Social Media प्लेटफर्महरूले हाम्रो सोच, व्यवहार, र आपसी अन्तर्क्रियामा उल्लेखनीय परिवर्तन ल्याइरहेका छन्। विशेष गरी नेपालजस्तो विकासशील देशमा, जहाँ मोबाइल फोन र इन्टरनेटको पहुँच तीव्र गतिमा विस्तार भइरहेको छ । ,सोशल मिडियाले समाजका विभिन्न पक्षहरूमा प्रत्यक्ष र अप्रत्यक्ष रूपमा
गहिरो प्रभाव पारेको देखिन्छ।

यद्यपि, हामीमध्ये धेरैलाई Social Media प्लेटफर्महरूमा प्रयोग हुने एल्गोरिदम र त्यसले पार्ने प्रभावबारे पर्याप्त जानकारी नहुन सक्छ। त्यसैले, सबैभन्दा पहिले, Social Media Algorithm के हो र यो कसरी काम गर्छ भन्ने कुरा बुझ्नु आवश्यक छ।

Social Media Algorithm के हो र कसरी काम गर्छ?
Social Media Algorithm भनेको कम्प्युटर-आधारित प्रणाली हो, जसलाई फेसबुक, इन्स्टाग्राम, टिकटक,युट्युब, र ट्विटर (X) जस्ता प्लेटफर्महरूले प्रयोगकर्ताको ध्यान आकर्षित गर्न प्रयोग गर्छन्। यसले प्रयोगकर्तालाई कुन सामग्री कहिले, कसरी, र किन देखाउने भन्ने निर्णय गर्छ। यी एल्गोरिदमले प्रत्येक प्रयोगकर्ताको गतिविधि अनुसार व्यक्तिगत अनुभव (personalized experience) प्रदान गर्छन्।

उदाहरणका लागि, यदि तपाईंले कुनै पोस्ट वा भिडियोमा लाइक, कमेन्ट, वा सेयर गर्नुभयो भने, एल्गोरिदमले
तपाईंलाई त्यस्तै प्रकारका सामग्रीहरू फेरि–फेरि देखाउन थाल्छ। यो प्रक्रिया पूर्ण रूपमा स्वचालित हुन्छ। एल्गोरिदमले तपाईंका प्राथमिकता र व्यवहारलाई विश्लेषण गरेर तपाईंको फिडलाई त्यसअनुसार अनुकूल बनाउँछ। यदि तपाईंले यात्रा (travel) सम्बन्धी सामग्री रुचाउनुहुन्छ भने, तपाईंको फिडमा त्यस्तै पोस्टहरू बढी देखिन्छन्, ताकि तपाईंले अझ धेरै समय यस्तै सामग्रीमा बिताउन सक्नुहोस्।

यस्तो व्यक्तिगत सामग्रीले तपाईंको अनुभवलाई रमाइलो र सान्दर्भिक त बनाउँछ, तर यसका केही नकारात्मक प्रभावहरू पनि छन्। तपाईंले मुख्यतः आफ्नै रुचि र विश्वाससँग मेल खाने सामग्री मात्र देख्न थाल्नुहुन्छ, जसले वैकल्पिक विचार र दृष्टिकोणबाट तपाईंलाई टाढा पुर्याउन सक्छ। यसलाई "echo chamber" वा "filter bubble"भनिन्छ, जहाँ तपाईं केवल आफ्ना विश्वाससँग मेल खाने विचारहरूमा सीमित हुन पुग्नुहुन्छ।

यो एक शक्तिशाली प्रणाली हो, जसले हामीलाई के सोच्ने, के हेर्ने, र के महसुस गर्ने भन्ने निर्धारण गर्छ। यसले प्रयोगकर्ताको संलग्नता कायम राख्न महत्वपूर्ण भूमिका खेल्छ, तर मानसिक स्वास्थ्य, सार्वजनिक धारणा, र डिजिटल व्यवहारमा समेत गहिरो प्रभाव पार्छ।

Social Media Algorithm का प्रभावहरू
१. मानसिक स्वास्थ्यमा प्रभाव

Social Media मा अनगिन्ती तस्वीर, भिडियो, र अन्य सामग्रीहरू हेर्दा मस्तिष्कले डोपामिन उत्पादन गरेर खुशीको अनुभूति गराउँछ। तर, डोपामिनको प्रभाव अल्पकालीन हुन्छ। त्यसैले, जब तपाईंले कुनै सामग्री लाइक वा हेर्नुहुन्छ, तपाईं पुनः त्यही खुशी खोज्न त्यहाँ फर्कनुहुन्छ।

यो चक्रले तपाईंलाई लगातार Social Media मा व्यस्त राख्छ, जसले चिन्ता, डिप्रेशन, र आत्म-सम्मानमा कमी ल्याउन सक्छ। विशेष गरी किशोर-किशोरी र युवा पुस्तामा, शारीरिक छवि र जीवनशैलीमा आधारित मानसिक दबाब बढ्दै गएको छ, किनभने सोशल मिडियाले हामीलाई बारम्बार अरूसँग तुलना गर्न बाध्य बनाउँछ।

२. राजनीतिक ध्रुवीकरण र पूर्वाग्रह
Social Media Algorithm ले प्रयोगकर्ताको प्राथमिकता अनुसार सामग्री देखाउने हुँदा, यसले राजनीतिक विश्वासलाई थप बलियो बनाउन सक्छ। यसले वैकल्पिक दृष्टिकोणहरू बुझ्न र स्वीकार गर्न कठिन बनाउँछ। नेपालको सन्दर्भमा, जहाँ विभिन्न राजनीतिक विचारधाराहरू विद्यमान छन्, एल्गोरिदमले एकपक्षीय बहसलाई प्रवर्द्धन गर्न सक्छ र गलत सूचनाहरू फैलाउने सम्भावना बढाउँछ।

राजनीतिक दल र संगठनहरूले आफ्ना अभियानहरू प्रचार गर्न सोशल मिडियाको व्यापक प्रयोग गर्छन्। यसले लोकतान्त्रिक प्रक्रियामा विकृति ल्याउन, तथ्यहरू अतिरञ्जित गर्न, र मतदाताको विश्वास कमजोर बनाउन सक्छ।

३. गलत र भ्रामक सूचनाको प्रसार
Algorithm ले प्रायः उत्तेजक र विवादास्पद सामग्रीलाई प्राथमिकता दिन्छ। यसले गलत सूचना र अफवाहहरू तीव्र गतिमा फैलिन मद्दत गर्छ। नेपालमा पनि यस्ता घटनाहरू पटक–पटक देखिन्छन्, जसले जनता भ्रमित र भयभीत
बनाउँछन्।

गलत सूचनाले समाजमा असमझदारी र अराजकता निम्त्याउँछ, जसले राजनीतिक, सामाजिक, र स्वास्थ्य सम्बन्धी समस्याहरूलाई गम्भीर रूपमा प्रभावित गर्न सक्छ।

४. व्यक्तिगत दृष्टिकोण र विचारमा परिवर्तन
दीर्घकालीन रूपमा Social Media मा सक्रिय रहँदा व्यक्तिको सोच र दृष्टिकोणमा परिवर्तन आउन सक्छ। एल्गोरिदमले सीमित मात्रामा, प्रयोगकर्ताको चासोअनुसार सामग्री प्रस्तुत गर्ने भएकाले मानिसहरूको सोच संकुचित बन्न सक्छ।

यसले व्यक्तिलाई आफ्नो विचार नै मात्र सत्य ठान्ने प्रवृत्ति जन्माउँछ, जसले समाजमा मतभेद र विभाजन थप गहिरो बनाउँछ। नेपालमा विशेष गरी राजनीतिक तथा सामाजिक बहसहरूमा यस्तो प्रवृत्ति व्यापक देखिन्छ, जहाँ धेरैले आफ्नै धारणा मात्र सही हो भन्ने सोच राख्छन्, जसले स्वस्थ बहसलाई बाधित गर्छ।
५. आलोचनात्मक सोचमा कमी
Algorithm ले निरन्तर एउटै प्रकारको जानकारी प्रदान गर्दा हाम्रो आलोचनात्मक सोच क्षमतामा ह्रास आउन सक्छ। जब हामी एउटै विचारधारा अनुसारको सामग्रीमा मात्र सीमित हुन्छौं, सत्य र असत्य छुट्याउन गाह्रो हुन्छ, र हामी हाम्रो विश्वासलाई समर्थन गर्ने सामग्री मात्र खोज्न थाल्छौं।

नेपालमा, यो समस्या विशेष गरी राजनीतिक र सामाजिक बहसहरूमा देखिन्छ, जहाँ आलोचनात्मक सोच र विविध दृष्टिकोणहरूको अभावले समाजमा असमानता र विभाजन निम्त्याउँछ।

यसबाट हुन सक्ने सम्भावित जोखिमबाट बच्ने उपायहरू
1. डिजिटल साक्षरता र शिक्षा
नेपालमा डिजिटल साक्षरताको स्तर अभिवृद्धि गर्नु अत्यन्त आवश्यक छ, विशेष गरी Social Media प्लेटफर्महरूको जिम्मेवार र सचेत प्रयोगका लागि। विद्यालय र कलेजहरूले विद्यार्थीहरूलाई डिजिटल मिडियाको प्रयोग गर्दा जिम्मेवार हुन सिकाउनुपर्छ, ताकि उनीहरूले गलत र सही प्रयोगको स्पष्ट रूपमा पहिचान गर्न सकून्। यसले दीर्घकालीन रूपमा समाजमा सकारात्मक प्रभाव ल्याउनेछ।
2. समय व्यवस्थापन र सीमा निर्धारण
Social Media प्रयोगमा सन्तुलन राख्न समय व्यवस्थापन अनिवार्य हुन्छ। दैनिक निश्चित समय मात्र यस्ता प्लेटफर्महरू प्रयोग गर्ने बानी बसाल्न सकिन्छ, जस्तै दिनको केही मिनेट मात्र जाँच गर्ने। साथै, अनावश्यक सूचना र नोटिफिकेसनहरू बन्द गरेर आफ्नो ध्यान आवश्यक कार्यहरूमा केन्द्रित गर्न सकिन्छ। यसले हाम्रो उत्पादकत्व र मानसिक स्वास्थ्य दुवैमा सुधार ल्याउँछ।

3. आलोचनात्मक सोच र तथ्य जाँच
Social Media प्रयोग गर्दा देखिने प्रत्येक सामग्री सत्य हो भन्ने हुँदैन। त्यसैले, कुनै पनि जानकारी साझा गर्नु अघि प्रमाणित स्रोतबाट तथ्य जाँच गर्नु जरुरी हुन्छ। यसले गलत सूचना फैलिन नदिई सत्य जानकारी मात्र साझा गर्ने वातावरण बनाउँछ।

Social Media एल्गोरिदमले हाम्रो डिजिटल जीवनमा गहिरो प्रभाव पारेको छ। यसले हाम्रा प्राथमिकता र व्यवहारलाई अनुकूल बनाउने काम गरे पनि, मानसिक स्वास्थ्य, सामाजिक व्यवहार, र राजनीतिक दृष्टिकोणमा यसको प्रभाव गम्भीर हुन सक्छ। सचेत र जिम्मेवार प्रयोग, समय व्यवस्थापन, र डिजिटल साक्षरतामार्फत हामी यसका नकारात्मक प्रभावहरूबाट जोगिन सक्दछौं। प्रविधि आफैंमा नराम्रो होइन — यसको प्रयोग कसरी गरिन्छ भन्नेमा नै निर्भर गर्दछ।