नेपालको पश्चिम पहाडी भेगमा अवस्थित रुकुम पूर्व जिल्ला केवल भौगोलिक इकाइ मात्र होइन, यो नेपाली इतिहास, राजनीतिक चेतना, सांस्कृतिक पहिचान र प्राकृतिक सम्पन्नताको एउटा जिउँदो दस्तावेज हो। साविक रुकुम जिल्ला विभाजनपछि २०७४ सालमा अस्तित्वमा आएको यो जिल्ला आज पनि संघर्ष, सम्भावना र परिवर्तनको दोसाँधमा उभिएको छ। नेपालकै कान्छो र लुम्बिनी प्रदेशको एक मात्र हिमाली जिल्लाका रुपमा रहेको यो जिल्ला विविध भाषा धर्मको संगम रहेको छ। आज हामी यही रुकुम पुर्वको संक्षिप्त जानकारी गराउने छौँ।

भौगोलिक अवस्थिति र प्राकृतिक बनावट

रुकुम पूर्व जिल्ला उच्च पहाडी र मध्यम हिमाली क्षेत्रमा पर्छ। यस जिल्लाको सिमानामा पूर्वः बाग्लुङ र म्याग्दी,पश्चिमः रुकुम(पश्चिम) उत्तरः डोल्पा र दक्षिणः रोल्पा रहेका छन्। नेपालको लुम्बिनी प्रदेशमा अवस्थित एक हिमाली जिल्ला हो। यस जिल्ला धौलागिरी हिमालको पश्चिमी भागमा रहेको ढोरपाटन शिकार आरक्षको ६० प्रतिशत भन्दा बढी भाग ओगटेको छ। ७,२४६ मिटरको उचाइमा रहेको धौलागिरी द्वितीय पर्वत शृङ्खलाको पश्चिम छेउमा अवस्थित यस जिल्लाको सबैभन्दा अग्लो हिमाल पुथा हिउँचुली (धौलागिरी सातौँ) हो । सिस्ने हिमाल पनि यसै जिल्लामा अवस्थित छ । कमलताल र सुनदह लगायतका धेरै तालतलैयाहरु पनि यस जिल्लामा अवस्थित छन ।

रुकुम (पूर्वीो भाग) लुम्बिनी प्रदेशको एक मात्र हिमाली जिल्ला पनि हो। प्राकृतिक,धार्मिक, साँस्कृतिक र पुरातात्विक सम्पदा रहेको यस रुकुम (पूर्वी भाग) जिल्लालाई नेपाल सरकारले नेपालको उत्कृष्ट यात्रा गन्तव्यहरूमा सूचीकृत गरेको छ।

जिल्लाको अधिकांश भू–भाग डाँडाकाँडा, भिरालो जमिन र खोँचहरूले भरिएको छ। सिस्ने हिमाल यहाँको सबैभन्दा चर्चित प्राकृतिक चिनारी हो। हिमाल, वनजंगल, खोला–नाला र चरन क्षेत्रहरूले जिल्लालाई जैविक विविधताले सम्पन्न बनाएका छन्। यहाँ पाइने जडीबुटी, वनस्पति र वन्यजन्तुले वातावरणीय दृष्टिले पनि रुकुम पूर्वलाई महत्वपूर्ण बनाउँछन्।

प्रशासनिक संरचना र स्थानीय शासन

रुकुम पूर्व जिल्लामा भूमे गाउँपालिका, पुथा उत्तरगंगा गाउँपालिका र सिस्ने गाउँपालिका गरी तीनवटा स्थानीय तह छन्। जिल्लाको प्रशासनिक केन्द्रका रूपमा रुकुमकोट क्षेत्र विकसित हुँदै गएको छ। संघीय संरचनापछि स्थानीय तहहरूले शिक्षा, स्वास्थ्य, सडक र खानेपानी क्षेत्रमा क्रमशः लगानी बढाउँदै लगेका छन्। तर दुर्गम भौगोलिक अवस्थाका कारण सेवा प्रवाह अझै चुनौतीपूर्ण छ।

ऐतिहासिक पृष्ठभूमि र राजनीतिक चेतना

रुकुम पूर्व राजनीतिक चेतनाले निकै अघि बढेको जिल्ला मानिन्छ। राणा शासनविरोधी आन्दोलनदेखि पञ्चायतकालीन राजनीतिक संघर्ष हुँदै जनआन्दोलन र जनयुद्धसम्म यहाँका जनताले सक्रिय भूमिका खेलेका छन्।

विशेषतः माओवादी जनयुद्धको उद्गमस्थलका रूपमा चिनिने रुकुमले नेपाली राजनीतिमा नयाँ धार जन्माउन योगदान दिएको छ। यहाँका गाउँगाउँमा अझै पनि संघर्षका कथा, शहीदका स्मृति र आन्दोलनका चिह्नहरू जीवित छन्।

जातीय संरचना, भाषा र सांस्कृतिक पहिचान

रुकुम पूर्वमा खाम मगर समुदायको बाहुल्यता छ। साथै छेत्री, दलित, ब्राह्मण र अन्य समुदाय पनि यहाँको सामाजिक संरचनाको हिस्सा हुन्।
खाम भाषा यहाँको मौलिक भाषा हो। भने नेपाली भाषा सम्पर्क भाषाका रूपमा प्रयोग हुन्छ। मगर संस्कृति, भेषभूषा, नाच–गीत, लोककथा र परम्परागत संस्कारहरूले यहाँको जीवनशैलीलाई परिभाषित गर्छन्। भूमे पूजा यहाँको सबैभन्दा महत्वपूर्ण सांस्कृतिक पर्व हो, जसले समुदायबीचको एकता र प्रकृतिप्रतिको सम्मानलाई उजागर गर्छ।

शिक्षा र स्वास्थ्यको अवस्था

रुकुम पूर्वमा शिक्षाको पहुँच विस्तार हुँदै गएको छ। आधारभूत र माध्यमिक विद्यालयहरू प्रायः सबै वडामा रहेका छन्। तर उच्च शिक्षाका लागि अझै पनि विद्यार्थीहरू जिल्ला बाहिर जान बाध्य छन्।

स्वास्थ्य क्षेत्रमा प्राथमिक स्वास्थ्य केन्द्र, आधारभूत अस्पताल र स्वास्थ्य चौकीहरू स्थापना भए पनि दक्ष जनशक्ति, उपकरण र सेवा विस्तारमा अझै चुनौती छ। दुर्गम बस्तीका नागरिकका लागि उपचार पहुँच अझै कठिन छ।

कृषि, रोजगारी र आर्थिक जीवन

यहाँको मुख्य पेशा कृषि हो। मकै, कोदो, फापर, आलु, गहुँ र केही स्थानमा धान उत्पादन हुन्छ। परम्परागत खेती प्रणाली अझै पनि हाबी छ।
पशुपालन, भेडा–बाख्रा पालन र जडीबुटी संकलन पनि आम्दानीका स्रोत हुन्। रोजगारीको अभावका कारण ठूलो संख्यामा युवाहरू वैदेशिक रोजगारीमा जान बाध्य छन्।

सडक, पूर्वाधार र विकासको गति

पछिल्ला वर्षहरूमा सडक सञ्जाल विस्तारले रुकुम पूर्वलाई बाहिरी संसारसँग जोड्न थालेको छ। ग्रामीण सडक, पुल, विद्युत् र सञ्चार सेवाको विस्तारसँगै जीवनशैलीमा क्रमिक परिवर्तन देखिन थालेको छ। मध्यपहाडी लोकमार्ग सँग जोडिएकोले यात्रामा सहज भएको देखिन्छ। तर वर्षायाममा सडक अवरुद्ध हुने समस्या, गुणस्तरहीन निर्माण र पहुँचको असमानता विकासका प्रमुख चुनौती भने कायमै छन ।

पर्यटन सम्भावना र भविष्यको बाटो

रुकुम पूर्व पर्यटनका दृष्टिले एक प्रमुख गन्तव्य हो। सिस्ने हिमाल ट्रेक, ऐतिहासिक रुकुमकोट, मैकोट मौलिक मगर संस्कृति, ग्रामीण जीवनशैली र प्राकृतिक दृश्यहरूले साहसिक र सांस्कृतिक पर्यटनको ठूलो सम्भावना बोकेको छ। कमलदह आन्तरिक तथा बाह्य पर्यटकका लागी मुख्य आकर्षणको केन्द्र बनेको छ। यदि होमस्टे, पदमार्ग, प्रचार–प्रसार र स्थानीय सहभागितामा आधारित पर्यटन विकास गरिएमा यसले स्थानीय अर्थतन्त्रमा ठूलो योगदान दिन सक्छ। भौगोलिक विकटता, सीमित पूर्वाधार, रोजगारीको अभाव र पलायन रुकुम पूर्वका मुख्य समस्या छन् । तर यहाँका सामुदायिक एकता, प्राकृतिक स्रोत र सांस्कृतिक धरोहर यस जिल्लाका ठूला पूँजी हुन्।

रुकुम पूर्व संघर्षबाट जन्मिएको जिल्ला हो र सम्भावनाको यात्रामा अघि बढिरहेको छ। प्रकृति, संस्कृति र इतिहासको सही संरक्षण र उपयोग गर्न सकेमा यो जिल्ला केवल पछाडि परेको क्षेत्र होइन, नेपालकै एक नमुना पहाडी जिल्लाको रूपमा स्थापित हुन सक्छ।