जेनजीले इतिहास,राजनीति र परिवर्तनलाई कसरी बुझिरहेको छ?
२०८२ भदौ २३/२४ गतेपछि नेपालमा एउटा उल्लेखनीय परिवर्तन देखियो। एकाएक देशको राजनीतिक विषयमा चासो राख्ने, प्रश्न
गर्ने र बहस गर्ने मानिसहरूको संख्या बढ्यो। यसको प्रभाव सबै उमेर समूहमा देखिए पनि विशेषगरी जेनजी पुस्तामा यसको प्रभाव उल्लेखनीय देखिन्छ। हिजोसम्म भिडियो गेम, गेमिङ, मीम, मनोरञ्जन र glamourous world का विषयमा बढी चर्चा गर्ने पुस्ता आज राजनीतिक दल, नेता, सरकार, व्यवस्था र देशको भविष्यबारे बहस गरिरहेको देखिन्छ। यो परिवर्तन आफैँमा नराम्रो होइन। बरु लोकतन्त्रका लागि राजनीतिक चेतना, प्रश्न गर्ने संस्कार र नेतृत्वप्रति जवाफदेहिता खोज्ने प्रवृत्ति आवश्यक छन्। तर यहाँ एउटा गम्भीर प्रश्न उठ्छ—हामीले
राजनीतिक चेतना प्राप्त गरिरहेका छौँ कि सामाजिक सञ्जालले हाम्रो राजनीतिक धारणा निर्माण गरिरहेको छ? यो प्रश्न विशेषगरी जेनजीका लागि महत्वपूर्ण छ।

Advertisement

१० सेकेन्डको भिडियोले ३५ वर्षको इतिहास बुझाउन सक्छ?
आजको डिजिटल युगमा सूचना प्राप्त गर्न हामीलाई केही सेकेन्ड मात्र लाग्छ। TikTok, Reels र Shorts जस्ता माध्यममा कुनै नेता वा राजनीतिक दलको समर्थन वा विरोधमा बनाइएको १०–२० सेकेन्डको भिडियो लाखौँ मानिससम्म पुग्न सक्छ।“३५ वर्षमा भ्रष्टाचारबाहेक केही भएन।”“सबै पुराना नेता चोर हुन्।”“पुराना दलले देश बर्बाद बनाए।”यस्ता वाक्य सुन्दा आक्रोश पैदा हुनु स्वाभाविक हो। तर प्रश्न के हो भने—के यति छोटो निष्कर्षले३०–३५ वर्षको जटिल राजनीतिक इतिहासलाई प्रतिनिधित्व गर्न सक्छ?इतिहास कुनै एक नेताको भाषण, एउटा
टिकटक भिडियो वा एउटा राजनीतिक दलको प्रचार सामग्रीबाट बुझिँदैन।

इतिहास बुझ्न समय, अध्ययन, सन्दर्भ र तुलना आवश्यक हुन्छ।नेपालको पछिल्लो तीन–चार दशकलाई हेर्दा भ्रष्टाचार, राजनीतिक अस्थिरता, कमजोर सुशासन र नातावाद–कृपावादजस्ता समस्या अवश्य छन्। तर यही अवधिमा नेपालमा केही पनि भएन भन्नु पनि इतिहासको पूर्ण चित्र होइन। बहुदलीय प्रजातन्त्रको पुनःस्थापना, माओवादी द्वन्द्वको अन्त्य, गणतन्त्रको स्थापना, संघीय लोकतान्त्रिक संविधान, स्थानीय तहसम्म राज्य संरचनाको विस्तार, सडक तथा विद्युत् पूर्वाधारमा भएको विस्तार, सञ्चार तथा इन्टरनेटको क्रान्ति, डिजिटल बैंकिङको विस्तार, शिक्षा र स्वास्थ्यमा पहुँचको वृद्धि, पर्यटन तथा निजी क्षेत्रको विस्तार र सामाजिक तथा राजनीतिक समावेशीकरण—यी सबै परिवर्तनलाई पनि त्यही इतिहासभित्र राखेर हेर्नुपर्छ। यसको अर्थ नेपालले पर्याप्त प्रगति गरिसक्यो भन्ने होइन। प्रश्न अझ गम्भीर छ। हाम्रो सम्भावनाको तुलनामा हामीले जति प्रगति गर्नुपर्ने थियो, त्यति गर्न सकेनौँ कि
सकेनौँ?उत्तर सम्भवतः हो।

समस्या भ्रष्टाचार मात्र होइन
नेपालको विकासमा भ्रष्टाचार ठूलो समस्या हो। यसलाई सामान्यीकरण वा बचाउ गर्न सकिँदैन। तर नेपालको पछौटेपनको सम्पूर्ण कारणलाई केवल भ्रष्टाचारमा सीमित गर्नु पनि समस्याको अर्को रूप हो।राजनीतिक अस्थिरता, सरकार परिवर्तन, कमजोर नीति निरन्तरता, प्रशासनिक ढिलासुस्ती, कमजोर संस्थागत क्षमता,जवाफदेहिताको कमी, आयोजना कार्यान्वयनमा कमजोरी, उत्पादनशील अर्थतन्त्रको अभाव, उद्योगकोकमजोर अवस्था र ठूलो मात्रामा भइरहेको युवा पलायन—यी सबै समस्यालाई सँगसँगै हेर्नुपर्छ। उदाहरणका लागि, विद्युत्
क्षेत्रमा नेपालले ठूलो परिवर्तन गरेको छ। कुनै समय लामो लोडसेडिङ भोगेको देश आज विद्युत् उत्पादन र निर्यातको सम्भावनाबारे कुरा गर्न सक्ने अवस्थामा पुगेको छ। तर त्यसको अर्थ जलविद्युत्को सम्पूर्ण सम्भावना उपयोग भइसक्यो भन्ने होइन।त्यस्तै, मोबाइल र इन्टरनेटको पहुँचले नेपाली समाजलाई केही वर्षमै ठूलो रूपमा परिवर्तन गरेको छ। Digital banking, QR payment र आइटी क्षेत्रमा उल्लेखनीय विस्तार भएको छ।

तर हामीले यही प्रविधिलाई पर्याप्त रूपमा उत्पादन, रोजगारी र ठूलो digital/export economy मा बदल्न सकेका छैनौँ। वैदेशिक रोजगारीले लाखौँ नेपालीलाई आयको अवसर दिएको छ। र रेमिटान्सले लगानीमा पर्याप्त रूपान्तरण गर्न नसक्नु पनि हाम्रो आर्थिक कमजोरी हो।अर्थात् समस्या केवल “केही भएन” भन्ने होइन।समस्या यो हो कि—हामीले जे गर्न सक्थ्यौँ, त्यसको तुलनामा कम गर्यौँ।

अनि जेनजी कहाँ उभिन्छ?
यहाँ आएर विषय अझ संवेदनशील हुन्छ। आजको जेनजी पुस्ता राजनीतिक रूपमा पहिलेभन्दा बढी सचेत हुँदैछ। यो सकारात्मक पक्ष हो। तर राजनीतिक चेतना र राजनीतिक निष्कर्ष एउटै कुरा होइनन्। प्रश्न गर्नु पनि चेतना हो। उत्तर खोज्नु अध्ययन हो। प्राप्त उत्तरलाई जाँच्नु critical thinking हो। र प्रमाण बिना निष्कर्षमा पुग्नु भ्रम हुन सक्छ। हामी मध्ये धेरैलाई लामो लेख पढ्न, पुस्तक अध्ययन गर्न वा कुनै घटनाको ऐतिहासिक पृष्ठभूमि बुझ्नभन्दा छोटो भिडियो हेर्न सजिलो लाग्छ। सामाजिक सञ्जालका algorithm ले पनि हामीले पहिले हेरेका र मन पराएका विषयसँग मिल्दोजुल्दो सामग्री बारम्बार देखाउँछन्। यसले एउटा जोखिम निम्त्याउन सक्छ—हामीलाई एउटै विचार लगातार देखाइन्छ र केही समयपछि त्यही विचार नै सम्पूर्ण सत्य हो जस्तो लाग्न सक्छ।यही ठाउँमा confirmation bias र echo chamber को समस्या आउँछ।हामी आफूले पहिले नै विश्वास गरेको कुरालाई समर्थन गर्ने सामग्री हेर्न रुचाउँछौँ र त्यसको विपरीत तथ्य वा तर्कलाई
बेवास्ता गर्न सक्छौँ। फलस्वरूप सामाजिक सञ्जालले सूचना दिने माध्यमबाट विस्तारै धारणा निर्माण गर्ने माध्यम को भूमिका पनि खेल्न सक्छ।त्यसैले आजको चुनौती केवल गलत सूचना होइन।आधा सत्य पनि उत्तिकै खतरनाक हुन सक्छ।

गलत सूचना र नियोजित भ्रमबीचको फरक

यहाँ एउटा अर्को महत्वपूर्ण कुरा बुझ्न आवश्यक छ। प्रसारित वा प्रकाशित हरेक गलत सूचना नियोजित हुँदैन। कसैले गलत तथ्य नबुझेर
वा जाँच नगरी शेयर गर्न सक्छ। तर कहिलेकाहीँ कुनै निश्चित राजनीतिक धारणा निर्माण गर्न, व्यक्ति वा समूहलाई बदनाम गर्न वा जनमत प्रभावित गर्न जानाजानी भ्रामक सूचना पनि फैलाइन्छ।यही कारणले “मैले सामाजिक सञ्जालमा देखेँ” भन्ने कुरा प्रमाण होइन।कुनै भिडियो भाइरल हुनु र त्यो भिडियोमा प्रस्तुत गरिएको दाबी सत्य हुनु एउटै कुरा होइन।कुनै नेताको भाषण लोकप्रिय हुनु र उक्त भाषणमा प्रस्तुत गरिएको तथ्य सही हुनु पनि एउटै कुरा होइन।त्यसैले आजको पुस्ताले केवल सूचना प्राप्त गर्ने होइन, सूचनाको स्रोत, सन्दर्भ र प्रमाण
जाँच्ने क्षमता पनि विकास गर्नुपर्छ।

इतिहास नबुझी वर्तमानलाई कसरी मूल्याङ्कन गर्ने?

कुनै पनि राजनीतिक व्यवस्था, दल वा नेता अचानक आजको अवस्थामा आइपुगेका होइनन्।आज हामीले देखिरहेको संविधान, संघीयता, गणतन्त्र, समावेशी प्रतिनिधित्व, नागरिक अधिकार र राजनीतिक स्वतन्त्रताको पछाडि दशकौँको आन्दोलन, संघर्ष, बहस, त्याग, जेल, निर्वासन, द्वन्द्व र बलिदान जोडिएको छ।यसको अर्थ पुरानो पुस्ताले गरेका सबै काम सही थिए भन्ने होइन।पुरानो पुस्ताको सम्मान गर्नु र उनीहरूको गल्तीमाथि प्रश्न गर्नु एकअर्काका विरोधी कुरा होइनन्।बरु परिपक्व राजनीतिक चेतना भनेको यही हो—योगदानलाई योगदानका
रूपमा स्वीकार गर्ने र गल्तीलाई गल्तीका रूपमा आलोचना गर्ने।नेपालको इतिहासमा महत्वपूर्ण योगदान दिएका नेता, कार्यकर्ता र आम नागरिकलाई केवल आजको राजनीतिक असन्तुष्टिको आधारमा पूर्ण रूपमा खारेज गरिदिनु इतिहास प्रतिको अन्याय हुन सक्छ। त्यसैगरी, विगतमा योगदान गरेको नाममा आजका गल्तीलाई माफी दिनु पनि उचित हुँदैन।हामीले व्यक्तिपूजा होइन, कामको मूल्याङ्कन गर्न सिक्नुपर्छ।

नयाँ राजनीतिक शक्तिप्रति आकर्षण स्वाभाविक छ, तर अन्धसमर्थन होइन
पुराना राजनीतिक दलप्रतिको असन्तुष्टि बढ्नुको एउटा कारण उनीहरूको लामो शासनकालमा देखिएका कमजोरीहरू हुन्। त्यसैले नयाँ राजनीतिक शक्ति, नयाँ नेतृत्व र नयाँ राजनीतिक भाषाप्रति युवाको आकर्षणलाई अस्वाभाविक भन्न मिल्दैन।नयाँ पुस्ताले नयाँ विकल्प खोज्नु लोकतन्त्रको स्वाभाविक प्रक्रिया हो।तर नयाँ हुनु मात्र पर्याप्त हुँदैन।नयाँ राजनीतिक दलले पनि प्रश्नको सामना गर्नुपर्छ।नयाँ नेताले पनि आलोचना सहनुपर्छ।नयाँ विचारले पनि प्रमाण र परिणामबाट आफूलाई पुष्टि गर्नुपर्छ।कुनै नेता नयाँ भएकै कारण सही हुँदैन। त्यसैगरी कुनै
नेता पुरानो भएकै कारण गलत हुँदैन।तर अहिले सामाजिक सञ्जालमा देखिने एउटा चिन्ताजनक प्रवृत्ति के हो भने, पुरानो राजनीतिक दल वा नेताको पक्षमा कुनै सकारात्मक कुरा लेख्ने व्यक्तिलाई तत्काल “झोले”, “दलाल”, “भ्रष्टाचारी” जस्ता आरोप र गालीबाट आक्रमण गरिन्छ।यो राजनीतिक चेतना होइन। यो असहिष्णुता हो।लोकतन्त्रमा हामीले नेतामाथि प्रश्न गर्न पाउँछौँ भने अर्को व्यक्तिलाई आफ्नो विचार राख्न पाउने अधिकार पनि स्वीकार गर्नुपर्छ।

आजको पुस्ताले कुनै नेताको चर्को भाषणभन्दा पनि तथ्य खोज्नुपर्छ। कुनै नेताले भन्यो—“३५ वर्षमा केही भएन।”हामीले सोध्नुपर्छ—केही भएन भने सडक कहाँबाट आए?विद्युत् पहुँच कसरी विस्तार भयो?मोबाइल र इन्टरनेटको पहुँच कसरी बढ्यो?विद्यालय र विश्वविद्यालयको संख्या कसरी बढ्यो?स्वास्थ्य सेवाको पहुँच कसरी विस्तार भयो?संघीय संरचना र स्थानीय सरकार कसरी निर्माण भए?महिला, दलित, जनजाति, मधेसीलगायत विभिन्न समुदायको राजनीतिक प्रतिनिधित्व कसरी बढ्यो?र त्यसपछि अर्को प्रश्न पनि उत्तिकै महत्वपूर्ण छ—यति परिवर्तन हुँदा पनि हामी किन अपेक्षित रूपमा विकसित हुन सकेनौँ?भ्रष्टाचार कहाँ भयो?कहाँ नीति असफल भयो?कहाँ राजनीतिक नेतृत्व कमजोर भयो?कहाँ प्रशासनिक संयन्त्र असफल भयो?कहाँ नागरिक समाज र हामी स्वयं पनि असफल भयौँ?यस्ता प्रश्न सोध्न थालेपछि मात्र राजनीतिक चेतना परिपक्व हुँदै जान्छ।

जेनजी पुस्ता इतिहासबाट भाग्नु हुँदैन
जेनजी पुस्ता राजनीतिमा आउनुपर्छ। तर राजनीतिमा आउनुभन्दा पहिले इतिहास पढ्नुपर्छ। आफूलाई मन पर्ने नेताको भाषण मात्र होइन, आफूलाई मन नपर्ने नेताको पक्ष पनि पढ्नुपर्छ।आफूले विश्वास गरेको दाबीको विरुद्धमा रहेका तथ्य पनि खोज्नुपर्छ।कुनै TikTok वा Reel हेरेपछि त्यसलाई तुरुन्त सत्य मान्नु हुँदैन।कुनै राजनीतिक दलको प्रचार सामग्रीलाई समाचार ठान्नु हुँदैन। कुनै
influencer को विचार लाई इतिहास ठान्नु हुँदैन।र सबैभन्दा महत्वपूर्ण कुरा—आफूभन्दा फरक विचार राख्ने प्रत्येक व्यक्ति देशद्रोही, झोले, दलाल वा भ्रष्टाचारी हुँदैन। लोकतन्त्रको सुन्दरता यही हो कि हामी असहमत हुन सक्छौँ, तर एकअर्काको अधिकार अस्वीकार गर्दैनौँ।

अन्ततः प्रश्न हाम्रो पुस्तालाई
हामीले पुराना पुस्तालाई प्रश्न गर्नैपर्छ। उनीहरूले गरेका गल्तीको हिसाब माग्नैपर्छ।भ्रष्टाचारको विरोधगर्नैपर्छ।जवाफदेहिता माग्नैपर्छ।तर त्यसका लागि इतिहास मेटाउन आवश्यक छैन।हामीले विगतलाई न त देवत्वकरण गर्नुपर्छ, न त राक्षसीकरण।हामीले विगतबाट सिक्नुपर्छ।नेपाल ३५ वर्षसम्म भ्रष्टाचारबाहेक केही नभएको देश होइन। तर नेपालले गर्न सक्ने जति विकास गरेको देश पनि होइन।हामीसँग उपलब्ध स्रोत, सम्भावना र जनशक्तिको तुलनामा नेपाल अझ अगाडि हुन सक्थ्यो। भ्रष्टाचार, राजनीतिक अस्थिरता, कमजोर कार्यान्वयन, नातावाद–कृपावाद, कमजोर जवाफदेहिता र उत्पादनशील अर्थतन्त्रको अभावले हाम्रो गति रोकेको छ।त्यसैले हाम्रो पुस्ताको काम केवल “पुराना सबै गलत, नयाँ सबै सही” भन्नु होइन।हाम्रो काम अझ कठिन छसहीलाई सही भन्नु, गलतलाई गलत भन्नु, प्रमाण माग्नु, इतिहास पढ्नु, तथ्य जाँच्नु र आफ्नो विचारलाई पनि प्रश्न गर्न सक्नु।किनकि राजनीतिक चेतना भनेको आफूले मन पराएको विचारको समर्थन गर्नु मात्र होइन।राजनीतिक चेतना
भनेको आफूले विश्वास गरेको विचारसमेत गलत हुन सक्छ भनेर स्वीकार गर्ने क्षमता हो।र सायद यही क्षमताले हाम्रो पुस्तालाई अघिल्लो पुस्ताभन्दा फरक बनाउनेछ।परिवर्तन चाहिने पुस्ता बन्नुहोस्, तर इतिहास नबिर्सिने पुस्ता पनि बन्नुहोस्।