नेपालको भू–राजनीतिक अवस्थिति आफैंमा विशिष्ट छ। दुई ठूला छिमेकी राष्ट्र भारत र चीनबीच अवस्थित नेपालका लागि भूगोल केवल भौगोलिक सीमाको विषय होइन; यो राष्ट्रिय सुरक्षा, आर्थिक विकास, कूटनीति, पूर्वाधार, व्यापार र अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्धसँग जोडिएको रणनीतिक विषय हो।
नेपालको संविधानले राष्ट्रिय हितका आधारभूत तत्वका रूपमा सार्वभौमसत्ता, भौगोलिक अखण्डता, राष्ट्रिय स्वतन्त्रता, राष्ट्रियता, सीमा सुरक्षा, नेपाली जनताको अधिकार तथा आर्थिक समृद्धिलाई स्पष्ट गरेको छ। साथै, नेपालको परराष्ट्र नीति संयुक्त राष्ट्रसंघको बडापत्र, असंलग्नता, पञ्चशील, अन्तर्राष्ट्रिय कानुन तथा विश्वशान्तिका मान्यतामा आधारित हुने व्यवस्था छ।
१. दुई छिमेकीबीच सन्तुलित सम्बन्ध
नेपालका लागि भारत र चीन दुवैसँगको सम्बन्ध अत्यन्त महत्वपूर्ण छ। त्यसैले कुनै एक पक्षको प्रभावमा परेर अर्को पक्षसँग दूरी बनाउनेभन्दा सार्वभौम समानता, पारस्परिक सम्मान र पारस्परिक लाभका आधारमा दुवै छिमेकीसँग विश्वासपूर्ण सम्बन्ध विस्तार गर्नु नेपालको दीर्घकालीन हितसँग जोडिएको विषय हो। नेपालको आधिकारिक परराष्ट्र नीतिले पनि छिमेकी तथा अन्य मित्रराष्ट्रसँग समानता, सम्मान र पारस्परिक लाभमा आधारित सम्बन्धलाई प्राथमिकता दिएको छ।
२. भूगोललाई अवसरमा बदल्ने कूटनीति
नेपालको भौगोलिक अवस्थिति चुनौती मात्र होइन, अवसर पनि हो। भारत र चीनबीचको आर्थिक गतिशीलताबाट लाभ लिन व्यापार, पर्यटन, ऊर्जा, जलविद्युत्, सडक तथा डिजिटल कनेक्टिभिटी विस्तार गर्न सकिन्छ। यसका लागि बाह्य सहयोग र लगानीलाई राष्ट्रिय प्राथमिकतासँग जोड्दै पारदर्शी, समानतामूलक र दीर्घकालीन हितमा आधारित सम्झौता आवश्यक हुन्छ।
३. राष्ट्रिय स्वार्थमा आधारित स्वतन्त्र निर्णय
भू–राजनीतिक प्रतिस्पर्धाको समयमा नेपालले कुनै पनि बाह्य शक्ति वा दबाबको आधारमा होइन, नेपालको संविधान, राष्ट्रिय हित र दीर्घकालीन आवश्यकतालाई केन्द्रमा राखेर निर्णय गर्ने क्षमता विकास गर्नुपर्छ। स्वतन्त्र परराष्ट्र नीति भन्नुको अर्थ सबैसँग दूरी राख्नु होइन; सबैसँग सम्बन्ध राख्दै प्रत्येक विषयलाई राष्ट्रिय हितको दृष्टिले मूल्याङ्कन गर्नु हो। नेपालको आधिकारिक नीति पनि सार्वभौम समानता, गैरहस्तक्षेप, पारस्परिक सम्मान र लाभमा आधारित स्वतन्त्र परराष्ट्र सम्बन्धलाई जोड दिन्छ।
४. बहुपक्षीय कूटनीतिमा सक्रिय भूमिका
नेपालले संयुक्त राष्ट्रसंघलगायत बहुपक्षीय मञ्चमा आफ्नो आवाजलाई अझ प्रभावकारी बनाउन सक्छ। नेपाल सन् १९५५ देखि संयुक्त राष्ट्रसंघको सदस्य रहँदै आएको छ र बहुपक्षीय कूटनीतिलाई आफ्नो परराष्ट्र सम्बन्धको महत्वपूर्ण आधारका रूपमा लिँदै आएको छ। SAARC र BIMSTEC जस्ता क्षेत्रीय संरचनामार्फत पनि नेपालले आर्थिक सहकार्य, शान्ति र क्षेत्रीय विश्वास निर्माणमा योगदान दिन सक्छ।
५. नेतृत्वमा राजनीतिक संस्कार र भू–राजनीतिक दूरदृष्टि
भू–राजनीतिक चुनौती सामना गर्न केवल सरकारको नीति पर्याप्त हुँदैन; राजनीतिक नेतृत्वमा राष्ट्रिय सहमति, संयम, अध्ययन र दूरदृष्टि पनि आवश्यक हुन्छ। सत्ता परिवर्तनसँगै राष्ट्रिय हितका आधारभूत विषयमा बारम्बार दिशा परिवर्तन हुनु दीर्घकालीन कूटनीतिका लागि चुनौती बन्न सक्छ।
महान् राजनेताको पहिचान यहीँ देखिन्छ—उनी तत्कालीन राजनीतिक लाभभन्दा माथि उठेर राष्ट्रको दीर्घकालीन हित, स्वाभिमान र भावी पुस्ताको भविष्यलाई केन्द्रमा राख्छन्। छिमेकीसँग मित्रता कायम राख्दै राष्ट्रिय स्वाधीनता जोगाउने, असहमतिलाई संवादबाट व्यवस्थापन गर्ने र अन्तर्राष्ट्रिय शक्तिसँग सम्बन्ध राख्दा आत्मसम्मान कायम गर्ने नेतृत्व नै परिपक्व राजनीतिक संस्कारको उदाहरण बन्न सक्छ।
निष्कर्ष
नेपालको भू–राजनीतिक भूमिका कुनै शक्ति–केन्द्रको पक्ष वा विपक्षमा उभिने विषय मात्र होइन। यसको मूल प्रश्न हो—नेपालले आफ्नो भूगोल, प्राकृतिक स्रोत, जनशक्ति, संस्कृति र कूटनीतिक सम्भावनालाई कसरी राष्ट्रिय हितमा प्रयोग गर्छ?
त्यसका लागि नेपालले सबैसँग मित्रता, कसैसँग वैरभाव होइन; राष्ट्रिय हितमा दृढता, सम्बन्धमा सन्तुलन; कूटनीतिमा शालीनता, निर्णयमा स्वाधीनता र नेतृत्वमा दूरदृष्टि कायम गर्न आवश्यक छ।
भूगोलले नेपाललाई चुनौती दिएको छ; अब दूरदृष्टि र राजनीतिक संस्कारले त्यसै भूगोललाई राष्ट्रिय समृद्धिको अवसरमा बदल्ने समय हो।
–चन्द्र बहादुर भण्डारी
सुदुरपश्चिम प्रदेश कमिटी सदस्य नेपाली कम्युनिष्ट पार्टी (नेकपा)
